ค่าพารามิเตอร์น้ำเสีย มีอะไรบ้าง

การดูแลระบบบำบัดน้ำเสียในโรงงานหรืออาคารขนาดใหญ่ไม่ใช่แค่การทำให้น้ำใสหรือไม่มีกลิ่นเท่านั้น แต่มันคือการควบคุมตัวเลขทางวิทยาศาสตร์ที่เรียกว่าพารามิเตอร์น้ำเสียให้เป็นไปตามที่กฎหมายกำหนด หากเราเปรียบเทียบการตรวจน้ำเสียเหมือนกับการที่คนไปตรวจสุขภาพประจำปี ค่าพารามิเตอร์ต่างๆ ก็เหมือนกับผลเลือดหรือความดันที่บอกว่าระบบภายในร่างกายยังทำงานปกติดีอยู่หรือไม่ หลายคนพอเห็นรายงานผลตรวจน้ำเสียจากห้องแล็บแล้วอาจจะมึนตึ้บกับตัวย่อภาษาอังกฤษที่เรียงรายกันเป็นตับ จนเกิดคำถามว่าจริงๆ แล้วค่าพารามิเตอร์น้ำเสีย มีอะไรบ้าง ที่เราต้องใส่ใจเป็นพิเศษ และค่าเหล่านั้นสะท้อนถึงอะไรในระบบบำบัดของเรากันแน่

ความเข้าใจเรื่องพารามิเตอร์น้ำเสียมีความสำคัญมากสำหรับเจ้าหน้าที่สิ่งแวดล้อม เจ้าของกิจการ หรือแม้แต่ผู้ที่ดูแลระบบบำบัดน้ำเสีย เพราะถ้าเราอ่านค่าเหล่านี้ไม่เป็น เราจะไม่มีทางรู้เลยว่าระบบบำบัดของเรามีปัญหาตรงจุดไหน หรือน้ำที่กำลังจะปล่อยลงสู่แหล่งน้ำสาธารณะนั้นจะไปสร้างมลพิษและนำไปสู่การโดนสั่งปรับหรือไม่ การรู้จักดัชนีวัดคุณภาพน้ำเสียแต่ละตัวจะช่วยให้เราตัดสินใจปรับปรุงระบบได้ถูกจุด ประหยัดค่าใช้จ่ายในการบำบัด และที่สำคัญคือทำให้ธุรกิจดำเนินไปได้อย่างราบรื่นโดยไม่ผิดกฎหมายสิ่งแวดล้อม บทความนี้จะพาทุกคนไปถอดรหัสพารามิเตอร์น้ำเสียตัวสำคัญๆ แบบภาษาบ้านๆ เข้าใจง่ายและนำไปใช้งานได้จริง

ทำไมเราถึงต้องตรวจวัดพารามิเตอร์น้ำเสียอยู่เสมอ

ก่อนจะไปดูว่าค่าพารามิเตอร์น้ำเสีย มีอะไรบ้าง เราต้องเข้าใจก่อนว่าทำไมต้องตรวจ วัดคุณภาพน้ำเสียโรงงานหรือสถานประกอบการนั้นเป็นภาระหน้าที่ตามกฎหมายที่ระบุไว้อย่างชัดเจนในประกาศกระทรวงอุตสาหกรรมและกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม แต่มากกว่าเรื่องของกฎหมายคือเรื่องของความรับผิดชอบต่อสังคม แหล่งน้ำธรรมชาติมีขีดความสามารถในการบำบัดตัวเองจำกัด หากเราปล่อยน้ำเสียที่เกินเกณฑ์มาตรฐานลงไป มันจะไปดึงออกซิเจนในน้ำมาใช้จนสัตว์น้ำอยู่ไม่ได้ น้ำจะเน่าเสีย และส่งผลกระทบย้อนกลับมาที่การใช้น้ำในภาคการเกษตรและอุปโภคบริโภคของชุมชน

ในเชิงธุรกิจ การตรวจวัดค่าพารามิเตอร์อย่างสม่ำเสมอคือการตรวจสอบประสิทธิภาพของเครื่องจักรและระบบบำบัด หากค่าใดค่าหนึ่งเริ่มแกว่งหรือสูงขึ้นผิดปกติ มันคือสัญญาณเตือนภัยว่าอาจจะมีกระบวนการผลิตบางส่วนที่หลุดรอด หรือแบคทีเรียในระบบชีวภาพกำลังอ่อนแอลง การรู้ตัวก่อนจะช่วยให้เราแก้ไขได้ทันท่วงที ดีกว่าการปล่อยให้ค่าเกินมาตรฐานจนเจ้าหน้าที่มาสุ่มตรวจเจอ ซึ่งตอนนั้นนอกจากเสียเงินค่าปรับแล้ว ยังเสียชื่อเสียงขององค์กรที่สร้างมาอย่างยาวนานอีกด้วย

พารามิเตอร์พื้นฐานที่ส่งผลต่อคุณภาพน้ำโดยตรง

เมื่อเราพูดถึงพารามิเตอร์น้ำเสีย กลุ่มแรกที่เราต้องรู้จักคือค่าพื้นฐานที่วัดสภาพความเป็นจริงของน้ำในเชิงกายภาพและเคมีเบื้องต้น

• ค่าความเป็นกรดและด่าง (pH) ตัวเลขนี้บอกเราว่าน้ำเสียนั้นมีฤทธิ์กัดกร่อนแค่ไหน โดยทั่วไปกฎหมายกำหนดไว้ที่ 5.5 ถึง 9.0 หากน้ำเปรี้ยวเกินไปหรือเป็นด่างเกินไปจะส่งผลเสียต่อจุลินทรีย์ในระบบบำบัดและทำลายระบบนิเวศในแหล่งน้ำ

• อุณหภูมิ (Temperature) น้ำทิ้งต้องไม่ร้อนจนเกินไป โดยทั่วไปกำหนดไว้ไม่เกิน 40 องศาเซลเซียส เพราะน้ำที่ร้อนเกินไปจะไปลดความสามารถในการละลายของออกซิเจนในแหล่งน้ำธรรมชาติ

• สารแขวนลอย (Suspended Solids – SS) คือเศษตะกอนหรือฝุ่นผงที่ลอยอยู่ในน้ำ ทำให้น้ำขุ่นและขัดขวางการสังเคราะห์แสงของพืชน้ำ หากมีค่า SS สูง น้ำจะดูสกปรกและสร้างปัญหาการทับถมของตะกอนในทางระบายน้ำ

• ของแข็งละลายน้ำทั้งหมด (Total Dissolved Solids – TDS) คือแร่ธาตุหรือสารเคมีที่ละลายน้ำจนมองไม่เห็นด้วยตาเปล่า มักพบมากในโรงงานที่ใช้กระบวนการทางเคมีสูง

• น้ำมันและไขมัน (Oil and Grease) เป็นตัวการสำคัญที่ทำให้เกิดคราบเหนียวบนผิวน้ำ ปิดกั้นการถ่ายเทออกซิเจน และส่งผลให้ท่อระบายน้ำอุดตัน ซึ่งเป็นพารามิเตอร์ที่ร้านอาหารและโรงงานผลิตอาหารต้องระวังเป็นพิเศษ

พารามิเตอร์กลุ่มนี้มักจะเป็นด่านแรกที่คุณหมอสิ่งแวดล้อมจะตรวจดู เพราะมันสะท้อนภาพรวมของความสะอาดได้ทันที หากค่าพื้นฐานเหล่านี้ยังไม่ผ่านเกณฑ์ ก็มีความเป็นไปได้สูงว่าค่าอื่นๆ ที่ลึกกว่านี้ก็จะพังตามไปด้วย

ดัชนีวัดคุณภาพน้ำเสียเชิงชีวภาพและเคมี BOD และ COD

พารามิเตอร์สองตัวนี้คือพระเอกและผู้ร้ายในวงการน้ำเสียที่เราต้องเจอทุกครั้งในรายงานผลตรวจ

• BOD (Biochemical Oxygen Demand) คือปริมาณออกซิเจนที่จุลินทรีย์ต้องการใช้ในการย่อยสลายสารอินทรีย์ในน้ำภายในเวลา 5 วัน ค่านี้นิยมใช้บอกความเน่าเสียของน้ำเสียจากชุมชนและโรงงานทั่วไป ยิ่งค่า BOD สูง แปลว่าน้ำนั้นสกปรกมากและจะไปทำให้น้ำในแหล่งธรรมชาติเน่าเสียได้ง่าย

• COD (Chemical Oxygen Demand) คือปริมาณออกซิเจนที่ต้องใช้ในการย่อยสลายสารมลพิษทั้งหมดด้วยสารเคมีที่รุนแรง ข้อดีของค่านี้คือรู้ผลได้เร็วและวัดสารที่ย่อยยากได้ด้วย ค่า COD จะสูงกว่าค่า BOD เสมอ และมักจะใช้ควบคุมคุณภาพน้ำในอุตสาหกรรมเคมีและกระบวนการผลิตที่ซับซ้อน

การดูค่า BOD และ COD ควบคู่กันจะช่วยให้เราประเมินได้ว่าน้ำเสียนั้นสามารถบำบัดด้วยระบบชีวภาพหรือต้องใช้สารเคมีเข้าช่วย หากอัตราส่วนของ BOD ต่อ COD ต่ำมาก แสดงว่าน้ำเสียนั้นมีสารที่ย่อยสลายยากอยู่เยอะ ระบบบำบัดที่ใช้จุลินทรีย์อาจจะเอาไม่อยู่ ต้องพิจารณาวิธีการอื่นร่วมด้วย

พารามิเตอร์กลุ่มไนโตรเจนและฟอสฟอรัส ตัวการน้ำเปลี่ยนสี

ไนโตรเจนและฟอสฟอรัสคือสารอาหารของพืชน้ำที่ถ้ามีมากเกินไปจะกลายเป็นมลพิษทันที

• TKN (Total Kjeldahl Nitrogen) คือปริมาณไนโตรเจนทั้งหมดในน้ำทิ้ง ซึ่งมักจะมาจากปฏิกูลของมนุษย์ สารเคมีบางชนิด หรือเศษอาหาร หากมีค่า TKN สูงเกินไปจะทำให้น้ำเกิดปรากฏการณ์น้ำเขียวหรือสาหร่ายสะพรั่ง (Eutrophication) จนแย่งออกซิเจนจากปลาไปหมด

• ฟอสฟอรัส (Phosphorus) แม้จะพบในปริมาณน้อยกว่าพารามิเตอร์ตัวอื่น แต่ก็เป็นสาเหตุหลักของการเกิดมลพิษทางน้ำในระยะยาว มักพบในน้ำเสียจากโรงงานที่ใช้สารทำความสะอาดหรือน้ำเสียจากภาคการเกษตร

การควบคุมค่ากลุ่มสารอาหารเหล่านี้มีความสำคัญอย่างยิ่งต่อการรักษาความสมดุลของแหล่งน้ำสาธารณะ กฎหมายจึงมีการกำหนดค่ามาตรฐานไว้อย่างเคร่งครัดโดยเฉพาะในเขตควบคุมมลพิษหรือพื้นที่ต้นน้ำ

พารามิเตอร์กลุ่มโลหะหนักและสารพิษ

พารามิเตอร์กลุ่มนี้คือสิ่งที่น่ากังวลที่สุดเพราะมันไม่ได้ส่งผลแค่น้ำเน่าเสีย แต่มันคือสารพิษที่สะสมอยู่ในตัวปลาและคนกินน้ำนั้นเข้าไป โลหะหนักที่ต้องตรวจวัดพารามิเตอร์น้ำเสีย มีอะไรบ้าง ตัวอย่างเช่น ตะกั่ว แคดเมียม ปรอท โครเมียม และสารประกอบไซยาไนด์ โลหะหนักเหล่านี้มักมาจากโรงงานชุบโลหะ โรงงานอิเล็กทรอนิกส์ หรือโรงงานผลิตแบตเตอรี่

เกณฑ์มาตรฐานน้ำเสียอุตสาหกรรมในส่วนของโลหะหนักจะถูกกำหนดไว้ในระดับที่ต่ำมาก (ระดับมิลลิกรัมต่อลิตร) เพราะสารเหล่านี้มีพิษรุนแรงและสลายตัวยากมาก การกำจัดโลหะหนักออกจากน้ำเสียจำเป็นต้องใช้กระบวนการทางเคมีที่เฉพาะเจาะจง เช่น การตกตะกอนด้วยปูนขาวหรือการใช้ระบบกรองคุณภาพสูง หากโรงงานของคุณมีโอกาสปนเปื้อนโลหะหนัก การส่งตรวจพารามิเตอร์กลุ่มนี้อย่างสม่ำเสมอคือเรื่องคอขาดบาดตายที่ห้ามละเลยเด็ดขาด

วิธีอ่านผลตรวจน้ำเสียจากรายงานห้องแล็บให้เข้าใจแจ่มแจ้ง

เมื่อเราได้รับรายงานผลตรวจมา สิ่งแรกที่ต้องดูคือหน่วยของพารามิเตอร์ ซึ่งส่วนใหญ่มักจะเป็นมิลลิกรัมต่อลิตร (mg/L) จากนั้นให้เปรียบเทียบค่าที่ตรวจพบกับช่องที่ระบุว่าเกณฑ์มาตรฐาน (Standard) หากตัวเลขในช่องผลตรวจมีค่าสูงกว่าเกณฑ์มาตรฐาน นั่นคือสัญญาณอันตรายที่คุณต้องรีบหาสาเหตุ

วิธีอ่านผลตรวจน้ำเสียที่มีประสิทธิภาพคือการดูแนวโน้ม (Trend) ย้อนหลัง อย่าดูแค่ผลตรวจครั้งเดียวแต่ให้เก็บรวบรวมข้อมูลเป็นรายเดือนหรือรายไตรมาส หากเห็นว่าค่า BOD หรือ SS เริ่มขยับสูงขึ้นทีละนิด แม้จะยังไม่เกินมาตรฐาน แต่นั่นบอกเราได้ว่าระบบบำบัดอาจจะเริ่มรับภาระไม่ไหวหรือเครื่องจักรบางตัวเริ่มเสื่อมสภาพ การสังเกตเห็นแนวโน้มตั้งแต่เนิ่นๆ จะช่วยให้คุณปรับปรุงระบบได้ทันก่อนที่จะเกิดปัญหาบานปลายจนคุมไม่อยู่

เลือกห้องแล็บตรวจวัดคุณภาพน้ำเสีย

การที่คุณจะรู้ว่าน้ำเสียของคุณผ่านมาตรฐานหรือไม่ ผลตรวจที่ได้ต้องมีความแม่นยำและเป็นที่ยอมรับในระดับสากล การเลือกห้องแล็บจึงเป็นขั้นตอนที่สำคัญมาก ห้องแล็บที่คุณเลือกควรได้รับการรับรองมาตรฐาน ISO/IEC 17025 ซึ่งเป็นมาตรฐานที่ยืนยันความสามารถของห้องปฏิบัติการในการวิเคราะห์ผลได้อย่างถูกต้องและโปร่งใส นอกจากนี้ต้องดูด้วยว่าห้องแล็บนั้นขึ้นทะเบียนกับกรมโรงงานอุตสาหกรรมอย่างถูกต้องหรือไม่ เพื่อให้ผลตรวจสามารถนำไปใช้ในการรายงานผลต่อทางราชการได้ตามกฎหมาย

ห้องแล็บที่ดีไม่ควรเพียงแค่ส่งผลตรวจเป็นกระดาษแผ่นเดียวให้คุณ แต่ควรมีทีมผู้เชี่ยวชาญที่พร้อมจะอธิบายว่าค่าพารามิเตอร์แต่ละตัวที่ได้มานั้นมีความหมายอย่างไร และหากค่าเกินมาตรฐานควรจะต้องปรับปรุงที่จุดไหนเบื้องต้น การมีพาร์ทเนอร์ด้านสิ่งแวดล้อมที่เก่งและมีความรับผิดชอบจะช่วยให้งานจัดการน้ำเสียของคุณเป็นเรื่องง่ายขึ้นมหาศาล และสร้างความสบายใจให้กับผู้บริหารในระยะยาว

We Environment บริการตรวจวัดคุณภาพน้ำเสียครบวงจร

หากคุณกำลังมองหาผู้ช่วยที่จะเข้ามาดูแลเรื่องการตรวจวัดคุณภาพน้ำเสียและวิเคราะห์ค่าพารามิเตอร์ต่างๆ อย่างมืออาชีพ We Environment พร้อมให้บริการคุณแบบครบวงจร เราคือห้องปฏิบัติการวิเคราะห์คุณภาพสิ่งแวดล้อมที่ได้รับความไว้วางใจจากสถานประกอบการและโรงงานชั้นนำทั่วประเทศ เราเข้าใจดีว่าความถูกต้องแม่นยำคือหัวใจสำคัญของการทำงาน เราจึงใช้เครื่องมือที่ทันสมัยที่สุดและมีกระบวนการตรวจสอบที่เข้มงวดตามมาตรฐานสากล

ที่ We Environment เราไม่ได้มีแค่พนักงานเก็บตัวอย่างน้ำและผลแล็บเท่านั้น แต่เรามีทีมวิศวกรสิ่งแวดล้อมที่มีประสบการณ์สูง พร้อมจะให้คำปรึกษาและช่วยคุณวิเคราะห์ว่าค่าพารามิเตอร์น้ำเสีย มีอะไรบ้าง ที่โรงงานของคุณต้องให้ความสำคัญเป็นพิเศษตามประเภทของอุตสาหกรรม เราพร้อมเป็นคู่คิดที่ช่วยคุณจัดการปัญหาสิ่งแวดล้อมให้ถูกต้องตามกฎหมายและเป็นมิตรต่อโลก เพื่อให้ธุรกิจของคุณเติบโตไปได้อย่างยั่งยืนและมั่นคงที่สุด หากคุณต้องการบริการที่มีคุณภาพ รวดเร็ว และเป็นกันเอง ให้เรื่องยากๆ ของพารามิเตอร์น้ำเสียเป็นหน้าที่ดูแลของเราที่ We Environment

สรุปภาพรวม

การเข้าใจว่าค่าพารามิเตอร์น้ำเสีย มีอะไรบ้าง คือก้าวแรกสู่การเป็นสถานประกอบการที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม ตัวเลขในรายงานผลตรวจน้ำเสียไม่ใช่แค่สถิติ แต่มันคือผลลัพธ์ของความใส่ใจในการจัดการระบบบำบัดน้ำเสียของคุณ การหมั่นตรวจสอบค่าพารามิเตอร์พื้นฐานอย่าง pH, SS, BOD และ COD จะช่วยให้คุณคุมคุณภาพน้ำให้อยู่ในเกณฑ์มาตรฐานเสมอ และการให้ความสำคัญกับค่าโลหะหนักหรือสารพิษจะช่วยปกป้องชุมชนและชื่อเสียงขององค์กรได้อย่างดีเยี่ยม การเลือกใช้บริการจากผู้เชี่ยวชาญอย่าง We Environment จะช่วยให้ทุกขั้นตอนในการดูแลสิ่งแวดล้อมของคุณเป็นไปอย่างถูกต้อง แม่นยำ และไร้กังวล

คำถามที่พบบ่อย

1. ค่า BOD และ COD แตกต่างกันอย่างไร และทำไมค่า COD ถึงสูงกว่าเสมอ? ค่า BOD วัดปริมาณออกซิเจนที่จุลินทรีย์ต้องใช้ในการย่อยสลายสารอินทรีย์ตามธรรมชาติ ส่วนค่า COD วัดปริมาณออกซิเจนที่ต้องใช้ในการย่อยสลายสารมลพิษทั้งหมดด้วยปฏิกิริยาเคมีที่รุนแรงกว่า ซึ่งรวมถึงสารที่จุลินทรีย์ย่อยไม่ได้ด้วย ดังนั้นค่า COD จึงครอบคลุมปริมาณสารมลพิษที่กว้างกว่าและส่งผลให้ตัวเลขสูงกว่าค่า BOD เสมอ

2. หากตรวจพบว่าค่าพารามิเตอร์น้ำเสียเกินมาตรฐาน ต้องทำอย่างไรเป็นอันดับแรก? สิ่งที่ต้องทำทันทีคือการตรวจสอบหาจุดบกพร่องภายในกระบวนการผลิตและระบบบำบัดน้ำเสียว่ามีความผิดปกติที่เครื่องจักรตัวไหนหรือระบบเติมอากาศทำงานปกติหรือไม่ พร้อมกับตรวจสอบปริมาณสารเคมีที่ใช้ในการบำบัด หลังจากแก้ไขเบื้องต้นแล้วควรส่งน้ำตรวจซ้ำทันทีเพื่อให้มั่นใจว่าค่ากลับมาอยู่ในเกณฑ์ปกติก่อนจะถูกเจ้าหน้าที่ภาครัฐตรวจสอบ

3. การเก็บตัวอย่างน้ำเสียไปตรวจที่แล็บ มีเทคนิคที่ต้องระวังอย่างไรบ้าง? การเก็บตัวอย่างน้ำมีความสำคัญมากเพราะหากเก็บผิดวิธีผลตรวจจะคลาดเคลื่อนได้ โดยต้องใช้ภาชนะที่สะอาดและเหมาะสมกับพารามิเตอร์แต่ละตัว (เช่น ขวดพลาสติกสำหรับน้ำเสียทั่วไป หรือขวดแก้วสำหรับตรวจไขมัน) ต้องมีการรักษาสภาพตัวอย่างน้ำด้วยการแช่เย็นหรือใส่สารกันเสียตามที่ห้องแล็บกำหนด และต้องรีบส่งตัวอย่างให้ถึงมือผู้เชี่ยวชาญโดยเร็วที่สุด

4. โรงงานอุตสาหกรรมจำเป็นต้องตรวจพารามิเตอร์ทุกตัวที่มีในกฎหมายเลยหรือไม่? ไม่จำเป็นต้องตรวจพารามิเตอร์ทุกตัวที่มีอยู่ในกฎหมายไทยเสมอไป แต่ต้องตรวจพารามิเตอร์หลักที่กรมโรงงานกำหนด และพารามิเตอร์เฉพาะกลุ่มที่เกี่ยวข้องกับประเภทอุตสาหกรรมของคุณโดยตรง ซึ่งคุณสามารถปรึกษาผู้เชี่ยวชาญจาก We Environment เพื่อประเมินพารามิเตอร์ที่จำเป็นและช่วยประหยัดค่าใช้จ่ายในการตรวจวัดได้

5. ทำไมค่า pH ถึงมีความสำคัญมากต่อระบบบำบัดน้ำเสียแบบชีวภาพ? เพราะค่า pH มีผลโดยตรงต่อการมีชีวิตและการทำงานของจุลินทรีย์ในระบบบำบัดน้ำเสีย หากน้ำเป็นกรดหรือด่างรุนแรงเกินไป จุลินทรีย์ที่ทำหน้าที่ย่อยสลายของเสียจะตายหรือทำงานได้ไม่มีประสิทธิภาพ ส่งผลให้ค่าอื่นๆ อย่าง BOD หรือ COD พุ่งสูงเกินมาตรฐานได้ ดังนั้นการคุมค่า pH ให้คงที่จึงเป็นหัวใจสำคัญของการบำบัดน้ำแบบชีวภาพ

อ่านเพิ่มเติม:

• มาตรฐานน้ำทิ้งอาคาร กฎหมายที่เจ้าของตึกและนิติบุคคลต้องรู้
• มาตรฐานน้ำทิ้งโรงงานอุตสาหกรรม