เวลาที่เราต้องส่งน้ำเสียไปตรวจวิเคราะห์ ไม่ว่าจะเพื่อส่งรายงานหน่วยงานราชการ เพื่อขอใบอนุญาต หรือเพื่อตรวจสอบระบบบำบัดของตัวเอง หลายคนมักจะให้ความสำคัญกับขั้นตอนการวิเคราะห์ในห้องแล็บหรือเครื่องมือราคาแพงๆ จนลืมไปว่าจุดเริ่มต้นที่แท้จริงของความถูกต้องแม่นยำนั้น อยู่ที่หน้างานนั่นเอง ซึ่งก็คือ การเก็บตัวอย่างน้ำเสีย ต่อให้ห้องแล็บมีเครื่องมือทันสมัยที่สุดในโลก แต่ถ้าตัวอย่างน้ำที่เก็บมานั้นผิดพลาด สกปรก หรือเก็บมาไม่เป็นตัวแทนที่ดีของน้ำเสียทั้งหมด ผลลัพธ์ที่ได้ออกมาก็จะเป็นเพียงแค่ตัวเลขขยะที่นำไปใช้งานอะไรไม่ได้เลย หรือที่ฝรั่งเขาเรียกว่า Garbage In Garbage Out ใส่ขยะเข้าไปก็ได้ขยะออกมา การเก็บตัวอย่างจึงเป็นศาสตร์และศิลป์ที่ต้องอาศัยความเข้าใจและความระมัดระวังสูงมาก วันนี้เราจะมาเจาะลึกขั้นตอนการเก็บตัวอย่างน้ำเสียแบบมืออาชีพ ที่จะทำให้คุณมั่นใจได้ว่าน้ำทุกหยดที่ส่งเข้าแล็บ คือตัวแทนที่แท้จริงของระบบบำบัดน้ำเสียของคุณ
ทำไมเรื่องการเก็บตัวอย่างถึงสำคัญ
ความคิดที่ว่าเอาน้ำใส่ขวดอะไรก็ได้แล้วส่งไปตรวจ เป็นความคิดที่ผิดมหันต์และอันตรายมาก เพราะน้ำเสียมีองค์ประกอบทางเคมีและชีวภาพที่เปลี่ยนแปลงได้ตลอดเวลา ทันทีที่น้ำถูกตักขึ้นมาจากบ่อ สภาพแวดล้อมของมันก็เปลี่ยนไป อุณหภูมิเปลี่ยน แสงแดดส่องถึง ออกซิเจนสัมผัสผิวน้ำ สิ่งเหล่านี้ทำให้ค่าต่างๆ ในน้ำเริ่มเพี้ยนไปจากความเป็นจริง ตัวอย่างเช่น ค่า BOD หรือค่าความสกปรกในรูปสารอินทรีย์ แบคทีเรียในน้ำจะยังคงกินสารอาหารต่อไปเรื่อยๆ ระหว่างการขนส่ง ถ้าเราไม่รู้วิธีหยุดยั้งมัน ค่า BOD ที่วัดได้ในแล็บจะต่ำกว่าความเป็นจริงมาก หรือการเก็บตัวอย่างเพื่อหาค่าไขมันและน้ำมัน ถ้าเราเอาขวดไปกลั้วน้ำก่อนเก็บ ไขมันก็จะไปติดที่ผิวขวด ทำให้ผลที่ได้คลาดเคลื่อน ดังนั้นทุกขั้นตอนตั้งแต่การเลือกขวด การตักน้ำ ไปจนถึงการแช่เย็น ล้วนมีผลต่อความน่าเชื่อถือของใบรายงานผลทั้งสิ้น
เตรียมตัวให้พร้อมก่อนลุยหน้างาน
ก่อนจะเดินถือขวดไปที่บ่อบำบัด เราต้องเตรียมอาวุธให้พร้อมเสียก่อน อุปกรณ์พื้นฐานที่ขาดไม่ได้เลยอย่างแรกคือ ภาชนะเก็บตัวอย่าง ซึ่งต้องเลือกให้ถูกกับสิ่งที่จะตรวจ ถ้าตรวจเชื้อแบคทีเรียต้องใช้ขวดแก้วหรือพลาสติกที่ผ่านการฆ่าเชื้อมาแล้ว ถ้าตรวจโลหะหนักต้องใช้ขวดพลาสติกที่ล้างด้วยกรด ถ้าตรวจน้ำมันและไขมันต้องใช้ขวดปากกว้างแก้วสีชา เพื่อป้องกันไขมันติดขวดและแสงแดดทำลายตัวอย่าง ต่อมาคือ อุปกรณ์ตักน้ำ เช่น ถังตักน้ำ หรือกระบวยด้ามยาว ในกรณีที่จุดเก็บน้ำอยู่ลึกหรือเข้าถึงยาก และที่สำคัญที่สุดคือ กระติกเก็บความเย็น พร้อมน้ำแข็งหรือ Ice Pack เพราะความเย็นคือหัวใจสำคัญในการคงสภาพน้ำไม่ให้เน่าเสียก่อนถึงมือหมอหรือนักเคมีในห้องแล็บ นอกจากนี้อย่าลืมอุปกรณ์ป้องกันตัวเองอย่างถุงมือยาง หน้ากากอนามัย และรองเท้าบูท เพราะน้ำเสียเต็มไปด้วยเชื้อโรคที่เรามองไม่เห็น
ประเภทของการเก็บตัวอย่างน้ำ ที่คุณต้องเลือกใช้ให้ถูกสถานการณ์
การเก็บตัวอย่างน้ำเสียไม่ได้มีแค่วิธีเดียว แต่แบ่งออกได้เป็น 2 ประเภทหลักๆ ตามวัตถุประสงค์ของการใช้งาน ประเภทแรกคือ การเก็บตัวอย่างแบบจ้วงตัก หรือ Grab Sampling วิธีนี้คือการตักน้ำขึ้นมาทีเดียว ณ เวลาใดเวลาหนึ่ง เปรียบเสมือนการถ่ายภาพนิ่งที่บอกสถานะของน้ำในวินาทีนั้นๆ เหมาะสำหรับน้ำเสียที่มีคุณภาพสม่ำเสมอ หรือต้องการดูผลเฉพาะจุดเวลา เช่น ตรวจสอบว่าเช้านี้ระบบทำงานปกติไหม หรือใช้ตรวจวิเคราะห์ค่าที่ไม่คงที่อย่าง pH อุณหภูมิ และคลอรีน ประเภทที่สองคือ การเก็บตัวอย่างแบบผสม หรือ Composite Sampling วิธีนี้คือการเก็บตัวอย่างน้ำหลายๆ ครั้งในช่วงเวลาต่างๆ แล้วนำมารวมกันในขวดเดียว หรือเก็บตามสัดส่วนการไหลของน้ำ เปรียบเสมือนการถ่ายวิดีโอที่ทำให้เห็นภาพรวมเฉลี่ยของทั้งวัน วิธีนี้เหมาะสำหรับการประเมินประสิทธิภาพของระบบบำบัดภาพรวม หรือการคำนวณภาระความสกปรก (Load) ที่โรงงานปล่อยออกมาตลอด 24 ชั่วโมง ซึ่งให้ผลที่เป็นตัวแทนที่ดีกว่า
ขั้นตอนการเก็บตัวอย่างน้ำเสีย
เมื่อถึงจุดเก็บตัวอย่าง ให้เริ่มจากการสังเกตสภาพทั่วไปก่อนว่าจุดนั้นเป็นจุดที่มีการไหลวนดีหรือไม่ ควรหลีกเลี่ยงจุดน้ำนิ่งหรือมุมอับที่มีตะกอนสะสม เพราะจะได้ค่าที่สูงเกินจริง ขั้นตอนการเก็บเริ่มจากสวมถุงมือให้เรียบร้อย เปิดฝาขวดเก็บตัวอย่างโดยระวังไม่ให้นิ้วมือสัมผัสกับปากขวดหรือด้านในฝาขวดเด็ดขาด ถ้าเป็นการเก็บเพื่อตรวจวิเคราะห์ทั่วไปที่ไม่ใช่เชื้อโรค อาจจะกลั้วขวดด้วยน้ำตัวอย่างสัก 2 ถึง 3 ครั้งเพื่อปรับสภาพผิวขวด แต่ถ้าขวดนั้นมีสารเคมีรักษาสภาพบรรจุอยู่แล้ว ห้ามกลั้วน้ำทิ้งเด็ดขาด ให้ตักน้ำใส่ลงไปเลย จุ่มปากขวดลงไปใต้ผิวน้ำเล็กน้อยเพื่อหลีกเลี่ยงฝ้าหรือขยะที่ลอยอยู่ผิวน้ำ (ยกเว้นการเก็บน้ำมันและไขมันที่ต้องเก็บที่ผิวน้ำ) ปล่อยให้น้ำไหลเข้าขวดจนเกือบเต็ม เหลือที่ว่างบริเวณคอขวดเล็กน้อยเพื่อให้เขย่าผสมได้ ยกเว้นการเก็บตัวอย่างเพื่อตรวจค่าสารระเหยง่าย หรือ VOCs ที่ต้องเติมน้ำให้เต็มปริ่มจนล้นเพื่อไม่ให้มีฟองอากาศเหลืออยู่เลย จากนั้นปิดฝาให้แน่นสนิททันที แล้วเช็ดทำความสะอาดภายนอกขวดให้แห้ง ติดฉลากระบุรายละเอียดให้ชัดเจนว่าเก็บจากจุดไหน เวลาเท่าไหร่ และใครเป็นคนเก็บ
การรักษาสภาพตัวอย่าง เรื่องตายน้ำตื้นที่หลายคนพลาด
หลังจากเก็บใส่ขวดแล้ว ภารกิจยังไม่จบ เพราะช่วงเวลาระหว่างการขนส่งนี่แหละที่ตัวอย่างมักจะเสียคุณภาพ หลักการสำคัญของการรักษาสภาพคือการยับยั้งการทำงานของเชื้อจุลินทรีย์และปฏิกิริยาเคมี วิธีที่ใช้ได้ผลกับเกือบทุกพารามิเตอร์คือ การควบคุมอุณหภูมิ ให้ต่ำกว่า 4 องศาเซลเซียส โดยการนำขวดตัวอย่างแช่ลงในกระติกน้ำแข็งทันที ห้ามแช่ช่องฟรีซจนแข็งเป็นน้ำแข็งเด็ดขาด เพราะเซลล์สิ่งมีชีวิตจะแตกและโครงสร้างทางเคมีจะเปลี่ยน นอกจากความเย็นแล้ว สารบางชนิดต้องมีการเติมสารเคมีเพื่อรักษาสภาพ เช่น การตรวจโลหะหนัก ต้องเติมกรดไนตริกเพื่อปรับ pH ให้ต่ำกว่า 2 ป้องกันโลหะตกตะกอน การตรวจไซยาไนด์ ต้องเติมด่างเพื่อปรับ pH ให้สูงกว่า 12 ป้องกันไซยาไนด์ระเหยกลายเป็นก๊าซพิษ ความรู้เรื่องการเติมสารเคมีเหล่านี้เป็นสิ่งที่ผู้เก็บตัวอย่างต้องแม่นยำ หรือควรเตรียมขวดที่มีสารเคมีจากห้องแล็บไปเลยเพื่อความสะดวกและถูกต้อง
ข้อควรระวังและความปลอดภัยในการทำงาน
อย่าลืมว่าเรากำลังทำงานกับ น้ำเสีย ซึ่งเป็นแหล่งรวมของเชื้อโรคและสารพิษ ความปลอดภัยจึงต้องมาก่อนเสมอ ห้ามใช้ปากดูดสายยางเพื่อกาลักน้ำเด็ดขาด สวมอุปกรณ์ป้องกันส่วนบุคคล หรือ PPE ตลอดเวลา หากต้องลงไปเก็บตัวอย่างในบ่อลึกหรือท่อระบายน้ำ (Manhole) ต้องระวังเรื่องก๊าซพิษสะสม เช่น ก๊าซไข่เน่า หรือก๊าซมีเทน ควรมีเครื่องตรวจวัดก๊าซและมีผู้ช่วยคอยเฝ้าระวังอยู่ด้านบนเสมอ หลังจากเก็บตัวอย่างเสร็จ ต้องล้างมือฟอกสบู่ให้สะอาดทุกครั้งก่อนดื่มน้ำหรือทานอาหาร และควรทำความสะอาดอุปกรณ์เก็บตัวอย่างทันทีเพื่อไม่ให้เป็นแหล่งสะสมเชื้อโรคหรือมีคราบสกปรกตกค้างไปปนเปื้อนตัวอย่างในรอบหน้า
ผลแล็บแม่นยำ มั่นใจได้ทุกขั้นตอน ให้ We Envilab ดูแลคุณ
อ่านมาถึงตรงนี้ หลายคนอาจจะเริ่มรู้สึกว่าการเก็บตัวอย่างน้ำเสียให้ถูกต้องตามมาตรฐานนั้นมีความยุ่งยากและต้องอาศัยความเชี่ยวชาญพอสมควร หากคุณไม่มีทีมงานที่มีความรู้เฉพาะด้าน หรือไม่อยากเสี่ยงกับผลแล็บที่คลาดเคลื่อนจนเกิดปัญหาตามมา ให้ We Envilab (We Environment) เข้ามาเป็นผู้ช่วยดูแลแทนคุณดีกว่า เราคือผู้เชี่ยวชาญด้านการตรวจวัดคุณภาพสิ่งแวดล้อมที่ให้บริการครบวงจร ตั้งแต่การลงพื้นที่เก็บตัวอย่างน้ำโดยเจ้าหน้าที่เทคนิคที่ผ่านการฝึกอบรมมาอย่างดี พร้อมอุปกรณ์เก็บตัวอย่างและถังรักษาสภาพที่ได้มาตรฐาน ทำให้คุณมั่นใจได้ตั้งแต่จุดเริ่มต้น
เมื่อตัวอย่างน้ำมาถึงห้องปฏิบัติการของเรา จะเข้าสู่กระบวนการวิเคราะห์ด้วยเครื่องมือที่ทันสมัยและผ่านการรับรองมาตรฐานสากล ISO/IEC 17025 โดยทีมนักวิทยาศาสตร์ที่มีประสบการณ์ เราใส่ใจในทุกรายละเอียดตั้งแต่หน้างานจนถึงการออกใบรายงานผล เพื่อให้คุณได้รับข้อมูลที่ถูกต้อง แม่นยำ และสามารถนำไปใช้อ้างอิงทางกฎหมายหรือปรับปรุงระบบบำบัดได้อย่างมีประสิทธิภาพ ไม่ต้องเสียเวลาปวดหัวกับการเตรียมขวดหรือผสมสารเคมีเอง เพียงแค่เรียกใช้บริการ We Envilab เราพร้อมจัดการเรื่องยุ่งยากให้กลายเป็นเรื่องง่าย เพื่อให้คุณมีเวลาไปโฟกัสกับการบริหารจัดการธุรกิจได้อย่างเต็มที่
คำถามที่พบบ่อย
ขวดน้ำดื่มพลาสติกทั่วไป เอามาเก็บตัวอย่างน้ำส่งตรวจได้ไหม?
ไม่แนะนำอย่างยิ่ง เพราะขวดน้ำดื่มอาจมีการปนเปื้อนของสารพลาสติก หรือล้างไม่สะอาดเพียงพอ สำหรับงานวิเคราะห์ที่ต้องการความแม่นยำ ควรใช้ขวดเก็บตัวอย่างจากห้องแล็บโดยเฉพาะจะดีที่สุด
ต้องใช้น้ำปริมาณเท่าไหร่ในการส่งตรวจ?
ขึ้นอยู่กับจำนวนหัวข้อที่จะตรวจ โดยทั่วไปถ้าตรวจชุดใหญ่ครบทุกพารามิเตอร์มาตรฐาน ควรเก็บน้ำประมาณ 2 ถึง 3 ลิตร แต่ถ้าตรวจแค่บางค่า เช่น pH หรือ BOD อาจใช้แค่ 1 ลิตรก็เพียงพอ
เก็บตัวอย่างน้ำแล้ว แช่ช่องฟรีซให้แข็งเลยได้ไหม?
ห้ามทำเด็ดขาด การแช่แข็งจะทำให้เซลล์แบคทีเรียแตกและองค์ประกอบทางเคมีเปลี่ยนไป ควรแช่เย็นธรรมดาในกระติกน้ำแข็งที่อุณหภูมิประมาณ 4 องศาเซลเซียสเท่านั้น
เก็บตัวอย่างไว้นานสุดกี่ชั่วโมง ถึงจะส่งแล็บได้?
พารามิเตอร์ส่วนใหญ่ควรรีบส่งถึงห้องแล็บภายใน 24 ชั่วโมง โดยเฉพาะค่า BOD และแบคทีเรีย ยิ่งส่งเร็วยิ่งดี ค่าจะเปลี่ยนแปลงน้อยที่สุด หากทิ้งไว้นานเกินกำหนด ผลที่ได้จะไม่น่าเชื่อถือ
วิธีเก็บแบบจ้วงตัก กับ แบบผสม อันไหนดีกว่ากัน?
ดีคนละแบบ แบบจ้วงตักเหมาะสำหรับดูค่า ณ เวลานั้นๆ หรือดูจุดวิกฤต ส่วนแบบผสมเหมาะสำหรับดูภาพรวมเฉลี่ยทั้งวัน หรือคำนวณประสิทธิภาพระบบ ต้องเลือกใช้ให้ตรงกับวัตถุประสงค์
อ่านเพิ่มเติม:
